اسکیزو در یونانی به معنای شکستن، گسستن، و قطع شدن است و فرن معنای روح است در لغت به معنای گسستگی روح است به معنای از دست دادن تماس یا قطع شدن رابطه با واقعیت است.روان گسیختگی یا اسکیزوفرنی یک اختلال روانی است که مشخصه آن از کار افتادن فرآیندهای فکری و پاسخ گویی عاطفی ضعیف می‌باشد.

یک اختلال مغزی شدید، مزمن و ناتوان کننده است دشوارترین اختلال روانی که شامل فروپاشی وتجزیه در توانایی تفکر یا توانایی تمیز دادن واقعیت از خیال است. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در تشخیص واقعیات از غیرواقعیات و در پاسخ گویی صحیح به رویدادهای زندگی روزمره آنقدر مشکل دارند که گاهی فلج می‌شوند.

اسکیزوفرنی در همه جوامع دیده می‌شود. حتی در جوامعی که از استرس های زندگی جوامع متمدن صنعتی کاملا دور هستند.

به نظر می‌رسد که اسکیزوفرنی حداقل 200 سال است که بشر را به شدت اذیت می‌کند. اسکیزوفرنی حدود 1درصد مردم جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهد و آمار آنان در زنان و مردان برابر است (ولی در جایی دیگر دیدم که  نوشته بود اسکیزوفرنی غالباً در مردان 4/1 برابر بیشتر از زنان و به طور معمول در مردان زودتر رخ می‌دهد.)

ابتدا در دسته هیستیری به شمار می‌رفت و به آن هستیری گیج و منگ می‌گفتند ولی بعد در اواخر قرن نوزدهم روانپزشک آلمانی آن را جنون زودهنگام نامید.

* ویژگی های اصلی اسکیزوفرنی*

گاهی به طور تدریجی و آهسته به وجود می‌آید و فرآیندی است از افزایش تدریجی انزوا طلبی و رفتار نامناسب. گاهی شروع آن ناگهان و ویژگی های اصلی آن سردرگمی و آشفتگی هیجانی شدید است.

موارد سریع و حاد معمولا زمانی مشاهده می‌شود که افراد، دوره استرس داشته اند، مخصوصاً کسانی که انزوا طلب بوده اند، دائم به خودشان فکر می‌کردند (فکر و ذکرشان خودشان بوده است) و احساس عدم امنیت و عدم اعتماد به نفس داشتند.

* علائم مشخصه به طور خلاصه*

دو یا چند مورد زیر که هریک برای مدت طولانی در طول یک دوره یک ماهه وجود دارند.

توهمات، وهم و خیالات، سخنان آشفته، رفتار به شدت آشفته (مثل لباس پوشیدن نامناسب، اغلب گریه کردن، یا رفتار جنون جوانی) در مدرسه ضعیف هستند، دوستان خود را تغییر می‌دهند، نوسانات خلقی دارند، بی نظمی در خوابیدن دارند، تنهایی را دوست دارند، گاهی خلق و خوی آشقته دارند.

* اختلال در تفکر و توجه*

در اسکیزوفرنی هم فرآیند تفکر هم محتوای افکار، نامنظم و بی ترتیب است.

*مثال اسکیزوفرنی*

تک تک  کلمات و جملات به تنهای معنا دارند اما در ارتباط با سایر کلمات و جملات بی معنا هستند ردیف کردن کلمات بی ربط سالاد کلمات درست کردن در همه مبتلایان به اسکیزوفرنی مشاهده می‌شود هم در گفتار هم در نوشتار این افراد به هنگام حرف زدن یا نوشتن از یک شاخه به شاخه دیگر می‌پرند و موضوعات مورد نظرشان هیچ ربطی به هم ندارند.

Loosening of associations

ترجمه کردن (بی ربطی افکار)

می تونیم بگیم اونا به قافیه بندی کلمات توجه می‌کنند نه معنای آن ها. فرآیند فکری سردرگم، ناتوان در تمرکز حواس و توجه.

علاوه بر این در محتوای افکار نیز اختلال نشان می‌دهند. انگار اصلا متوجه مشکل خود نیستند و نمی فهمند که رفتارشان غیرعادی است. توهمات غیرواقعی دارند.

* تفاوت بین delusion و hallucination

delusion یا توهم عبارتند از باورهای غیرواقعی که مورد پذیرش فرهنگ و جامعه نیست و شواهد دال بر اشتباه بودن آن ها به هر مقداری نمی توانند فرد را متقاعد کنند که فکرش اشتباه است. مثال↓ تئودور کازینسکی

hallucination یا هذیان ← یعنی محرک خارجی وجود ندارد اما فرد صدایی را می‌شنود، بویی را استشمام می‌کند، مزه ای را در دهانش احساس می‌کند، احساس می‌کند کسی او را لمس می‌کند یا چیزهایی را می‌بیند که وجود خارجی ندارند. یا صدایی را می‌شنود که به او می‌گوید که کارهایی را انجام دهد.

رایج ترین توهمی که دارند باور به نیروهایی که می‌خواهند افکار و اعمال آن ها را کنترل کنند بعضی از اسکیزوفرنما فکر می‌کنند که نیروهای خارجی افکار آنان را برای مردم پخش می‌کنند تا آنها را بشنوند یا افکار عجیب و غریب دیگران به زور در داخل ذهن آن ها تزریق می‌شود یا یک نیروی خارجی به زور به آن ها دستور می‌دهد که چه کار کند یا چه بگویند یا کسانی علیه آن ها توطئه کردند.

یکی از باورهایی که فراوانی کمتری دارد باور به قدرتمند بودن و مهم بودن است (توهم عظمت) (بزرگ پنداری)

آمریکا           سیا

کارائیب سحر و جادو

اروپا              توهمات مذهبی

* فرق پارانوئید و اسکیزوفرنی ← پارانو یا هم شکاک هستند مثلا فکر می‌کنند کسی در غذایشان سم ریخته است یا شاید به فرد حمله کنند ولی فرد اسکیز برای دیگران خطر محسوب نمی شود.

* تعریف کوتاه از illusion*

خطای ادراک مثلا فرد بر اثر مصرف مواد مخدر تابلوی روی دیوار را در حال ذوب شدن می‌بیند.

*اختلال در ادراک*

افرادی که دوره های کوتاه مدت و حاد اسکیزوفرنی را تجربه می‌کنند معمولاً می‌گویند که دنیا از نظرشان متفاوت می‌آید (مثلاً صداها بلندتر شنیده می‌شود رنگ ها شدیدتر و تندتر دیده می‌شود) آدم های عادی با خود  حرف می‌زنند.

اشاره دوباره به هذیان hallucination

دیدن موجودات عجیب و غریب، مخلوقات آسمانی، دیو و فرشته، یا از بدنشان بوی بد احساس می‌کنند، در غذا مزه زهر را حس می‌کنند یا فکر می‌کنند کسی به او سوزن می‌زند.

* اختلال در هیجان*

رفتار آن ها معمولاً رفتارهای هیجانی غیرمعمول است مثلاً به بیمار می‌گویند که دخترش سرطان دارد او هیچ واکنشی نشان نمی دهد. اما این بی اعتنایی هیجانی ممکن است تلاطم های درونی را پنهان کرده باشد و فرد به طور ناگهانی از خشم منفجر شود.

یا به هنگام صحبت از وقایع تراژدیک ممکن است لبخند بزند، دلیل: چون هیجان ها تحت تاثیر فرآیندهای ذهنی قرار دارند. جای تعجب ندارد که افکار و ادراک های نامنظم، با تغییرات رفتارهای هیجانی همراه است.

* حرکات فیزیکی و قطع رابطه با واقعیت*

گاهی حرکات عجیب و غریبی را نشان می‌دهند. آن ها شکلک در می‌آورند، قیافه های عجیب و غریب می‌گیرند یا انگشت ها، دست ها و بازوهای خود را یک شکل و یکنواخت به طور تکراری حرکت می‌دهند. بعضی از آن ها به شدت آشفته حال می‌شوند و دائم به این طرف و آن طرف می‌روند انگار در حالتی از مانی فرو رفته اند از طرف دیگر ممکن است کاملاً بی حرکت شوند و به هیچ محرکی واکنش نشان ندهند. گاهی نیز ژست معمولی می‌گیرند و ساعتی در همان حال می‌مانند.

* کاهش توانایی در عملکرد عادی*

اسکیزوها نمی توانند کارهای عادی و روزمره را به خوبی انجام دهند. اگر این عارضه در نوجوانی روی دهد، فرد به طور فزاینده ای در انجام دادن کارهای دبیرستان ناتوانی خواهد داشت و علاوه بر آن، مهارت های اجتماعی وی محدود و دوستانش اندک خواهند بود. بزرگسالان مبتلا به اسکیزوفرنی معمولا نمی توانند شغلی به دست آورند یا شغل خود را نگه دارند. بهداشت شخصی و رسیدگی به ظاهر و تمیزی آن ها کاهش می‌یابد و کیفیت آن نیز بدتر می‌شود. بیمار از معاشرت با دیگران پرهیز می‌کند.

مثال ← زوال مایکل هم از لحاظ ذهنی و هم از لحاظ جسمی بسیار سریع بود در طول چهار سال او از یک مقام یک دانش آموز خوب و ورزشکار عالی، به فردی کاملاً ناموفق تبدیل شد. در عرض کمتر از یکسال او که کمربند سیاه کاراته داشت از فردی خوش تیپ، پرانرژی و بابدنی انعطاف پذیر به فردی شلخته تبدیل شد و فکر می‌کرد باید مذهب مسیحیت را تبلیغ کند.

سرعت زوال وی، زمانی که به بیست سالگی رسید مخصوصاً زوال جسمی خیلی سریع بود نمرات پایین دروس با هوش وی مناسبت نداشت بلکه با عدم تمرکز حواس که دائم در حال تغییر بود رابطه داشت.

بدن نرم شده بود، بهداشت شخصی را رعایت نمی کرد، دماغ پرجوش سرسیاه، موها چرب، شروع به سیگار کشیدن، روزی 3پاکت کرده بود.

* فرهنگ و تشدید اسکیزوفرنی*

اسکیزوفرنی در مقایسه با سایر اختلالات روانی مزمن تر و فلج کننده تر است. 50 تا 80 درصد افرادی که در اثر یک دوره اسکیزوفرنی بستری می‌شوند حداقل یکبار دیگر از زندگی خود به خاطر این بیماری بستری خواهند شد.

اما این طور نیست که همه اسکیزوفرنها در زندگی روزمره خود به مشکل دچار شوند بین 20 تا 30 % مردمی که به علت اسکیزوفرنی بستری می‌شوند در 10 تا20 سال بعد از شروع آن بسیاری از عوارض را از دست می‌دهند.

آمار خودکشی← خودکشی از عوارض ناخوشایند این بیماری است 50% بیماران در صورت عدم درمان مناسب اقدام به خودکشی می‌کنند.10 % از دنیا می‌روند.

فرهنگ در مسیر پیشرفت اسکیزوفرنی نقش مهمی ایفا می‌کند. اسکیزوفرنمای کشورهای روی به رشد مثل هند، و کلمبیا در مقایسه با اسکیزوفرنمای کشورهای پیشرفته مثل انگلیس، دانمارک یا آمریکا مدت زمان کمتری را تحت تاثیر اختلال باقی می‌مانند.

چرا؟

احتمالاً یکی از علل اصلی تفاوت در نحوه برخورد جوامع مختلف با افرادی است که به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شوند. در کشورهای در حال توسعه، افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در خانه هایشان می‌مانند و اعضای خانواده درجه یک یا دو مسئولیت مراقبت و رسیدگی به آن ها را به عهده می‌گیرند اما در کشورهای پیشرفته احتمال این که افراد دور یا نزدیک از آن ها در خانه شان نگهداری کنند کمتر است.

* علل اسکیزوفرنی*

احتمالاً ریشه های فیزیولوژیک قوی دارد، اما استرس محیطی نیز می‌تواند موثر باشد.

* رویکرد فیزیولوژیک*

مطالعه خانواده ها نشان می‌دهد که برای ابتلا به اسکیزوفرنی آمادگی ژنتیک لازم است نا به هنجاری های ژنتیک چگونه در مغز تاثیر می‌گذارند؟

اولاً: کورتکس پریفرانتال مغز این افراد کوچکتر است. کورتکس پریفرانتال بزرگترین منطقه مغز است که حدود 30% کل کورتکس را تشکیل می‌دهد و در زبان، ابراز هیجان، برنامه ریزی و تولید افکار جدید، و ساطت تعاملات اجتماعی، نقش مهمی دارد.

بنابراین منطقی به نظر می‌رسد افرادی که کورتکس پریفرانتال کوچک یا نافعال د ارند در شناخت هیجان و تعامل با دیگران به نقص هایی دچار شوند یعنی همان چیزی که در افراد اسکیزوفرنیک مشاهده می‌شود.

ثانیاً: در مغز مبتلایان به اسکیزوفرنی بطن ها بزرگ شده است گاهی اوقات هم در اثر آسیب جسمی به مغز جنین، نوزاد یا کودکان خردسال نیز به وجود می‌آید مثلاً در هنگام تولد با مشکلات زایمان مادر مواجه شده اند.

در دوران جنینی به مغزشان آسیب رسیده است یا در نوزادی دستگاه عصبی مرکزی آن ها عفونت کرده (مننژیت) یا مادر در زمان حاملگی به آنفولانزا مبتلا شده است.

اسکیزوفرنی با فعالیت بیش از حد دستگاه دوپامین مغز ارتباط دارد. دوپامین سیلی از افکار، احساسات و ادراک های نامرتبط را فعال می‌سازد.

داروهای توهم زا، آمفتامین ها، ال اس دی، پی سی پی آثاری به جا می‌گذارند؟

تا اندازه ای به عوارض ناشی از اسکیزوفرنی شباهت دارند.

انتقال دهنده عصبی دیگر به نام گلوتامات نیز ظاهراً با اسکیزوفرنی رابطه دارد.

*رویکرد اجتماعی و روانشناختی*

در سال های اخیر نوع خاصی از استرس به نام استرس خانوادگی بیشتر از سایر استرس ها مورد توجه قرار گرفته است.

در بعضی از خانواده ها «ابراض هیجان» زیاد است. یعنی اعضای خانواده زیاد در کوک هم فرو می‌روند به عضو مبتلا به ناراحتی روانی بیش از حد توجه و نگرانی نشان می‌دهند و در عین حال دائما ایراد می‌گیرند، نق می‌زنند، با خشم و کینه برخورد می‌کنند و نسبت به بیمار حالتی از کینه دارند و به طور کلی در چنین خانواده هایی (ابزار هیجان بالا) خودشان بیشتر از سایر اعضای خانواده نشانه هایی از بیماری روانی دارند.

برای همین بعضی از روان درمان گرها از روش های کاهش ابزار هیجان در خانواده استفاده می‌کنند.

جان نَش، برنده جایزه نوبل ریاضی از سال 1959 با اسکیزوفرنی پارانوئیدی دست و پنجه نرم می‌کند. در اسکیزوفرنی پارانوئیدی رایج ترین عارضه تفکر توهمی و هذیان شنوایی است. داستان زندگی او در فیلم سینمایی A Beautiful Mind با بازیگری راسل کرو به تصویر کشیده شده است.

برگرفته از کتاب

اِتکینسون و هیلگارد